Kontrast w badaniach obrazowych a choroby tarczycy 

Badania obrazowe z użyciem środka kontrastowego są dziś powszechnie wykonywane i często ratują zdrowie, a nawet życie. Warto jednak wiedzieć, że kontrast stosowany podczas niektórych badań może wpływać na organizm, szczególnie u osób z chorobami tarczycy lub nerek. Czy kontrast może zaszkodzić tarczycy? Kiedy badanie jest bezpieczne, a kiedy wymaga konsultacji lekarskiej? Wyjaśniamy najważniejsze kwestie.

Czym jest kontrast i w jakich badaniach się go stosuje?

Środki kontrastowe są używane po to, aby dokładniej uwidocznić narządy, naczynia krwionośne lub zmiany chorobowe. Najczęściej stosuje się je podczas takich badań jak:

• tomografia komputerowa (TK, CT),
• angiografia,
• koronarografia,
• ECPW.

Największe ilości kontrastu podaje się zazwyczaj podczas tomografii komputerowej. Z kolei w rezonansie magnetycznym stosuje się inny rodzaj kontrastu, a podczas USG często nie ma potrzeby jego podawania.

Co ważne, samo wykonanie badania z kontrastem nie oznacza, że wystąpią działania niepożądane. Wręcz przeciwnie – większość pacjentów nie odczuwa żadnych powikłań. Istnieją jednak grupy zwiększonego ryzyka, które powinny zachować szczególną ostrożność.

Czy kontrast może zaszkodzić tarczycy?

Wpływ kontrastu na tarczycę zależy przede wszystkim od stanu zdrowia pacjenta i rodzaju zaburzeń hormonalnych.

Kontrast a niedoczynność tarczycy

Osoby z niedoczynnością tarczycy zwykle mogą bezpiecznie wykonać badanie.

Dotyczy to pacjentów z niedoczynnością spowodowaną przez:

• chorobę Hashimoto,
• niedobór jodu,
• przebytą operację tarczycy.

W takich przypadkach gruczoł tarczowy nie pracuje prawidłowo, a jego funkcję przejmują leki hormonalne. Organizm nie wykorzysta więc nagłego nadmiaru jodu do zwiększonej produkcji hormonów.

Co więcej, u niektórych osób może dojść do przejściowego pogłębienia niedoczynności, jednak zazwyczaj nie stanowi to dużego zagrożenia.

Kontrast a nadczynność tarczycy

W przypadku nadczynności sytuacja wygląda odwrotnie.

Podanie dużej ilości jodu może działać jak „dolewanie oliwy do ognia”, ponieważ jod jest składnikiem potrzebnym do produkcji hormonów tarczycy. Może to nasilić objawy nadczynności, a w skrajnych przypadkach doprowadzić do poważnych powikłań zdrowotnych.

Dlatego decyzję o wykonaniu badania podejmuje lekarz.

Niektórzy pacjenci:

• mogą wykonać badanie bez dodatkowego przygotowania,
• wymagają wcześniejszego zabezpieczenia lekami,
• muszą odroczyć badanie do czasu ustabilizowania hormonów.

Guzki tarczycy a kontrast

Osoby, które nie mają jawnej nadczynności ani niedoczynności, ale mają guzki tarczycy, również powinny zachować ostrożność.

Szczególnie dotyczy to pacjentów z guzkami autonomicznymi, które mogą zacząć produkować hormony po podaniu dużej dawki jodu.

W takiej sytuacji warto skonsultować się z endokrynologiem jeszcze przed badaniem.

Nadczynność po kontraście – jak często występuje?

Ryzyko wystąpienia nadczynności po podaniu kontrastu zależy od regionu świata i podaży jodu w diecie.

Według danych medycznych w Polsce problem ten może dotyczyć nawet 10% osób z grup ryzyka.

Dlatego zaleca się kontrolę parametrów tarczycy, szczególnie:

• TSH po około 4–6 tygodniach po badaniu,
• wcześniej, jeśli pojawią się objawy nadczynności.

Do objawów należą między innymi:

• kołatanie serca,
• drżenie rąk,
• nadmierna potliwość,
• utrata masy ciała,
• niepokój.

Subkliniczna nadczynność tarczycy a badanie z kontrastem

Jeśli pacjent ma obniżone TSH, ale FT3 i FT4 pozostają w normie, sytuacja wymaga dokładniejszej diagnostyki.

Subkliniczna nadczynność może mieć różne przyczyny, dlatego przed badaniem często wykonuje się dodatkowe badania hormonalne i obrazowe.

W niektórych przypadkach konieczne jest wdrożenie leczenia farmakologicznego jeszcze przed podaniem kontrastu. Zwykle rozpoczyna się je dzień wcześniej i kontynuuje przez około 2 tygodnie.

Po badaniu konieczna może być częstsza kontrola FT3 i FT4 – nawet co 2–4 tygodnie przez okres do 3 miesięcy.

Co w przypadku wola guzowatego obojętnego?

Wole guzowate obojętne oznacza, że hormony tarczycy są prawidłowe, ale w badaniu USG widoczne są guzki.

U części pacjentów może dojść do rozwoju nadczynności po podaniu kontrastu, dlatego wcześniejsza konsultacja z endokrynologiem jest wskazana.

Reakcja niepożądana po kontraście – czy można wykonać badanie ponownie?

To zależy od rodzaju wcześniejszej reakcji.

Łagodne objawy to między innymi:

• nudności,
• zawroty głowy,
• zaczerwienienie twarzy.

Poważniejsze reakcje obejmują:

• zaburzenia rytmu serca,
• wstrząs anafilaktyczny,
• silną reakcję alergiczną.

W niektórych przypadkach lekarz może zalecić wcześniejsze podanie leków, takich jak:

• kortykosteroidy,
• leki przeciwhistaminowe.

Takie postępowanie może zmniejszyć ryzyko reakcji alergicznej do mniej niż 1%.

Ile jodu zawiera kontrast do tomografii komputerowej?

Przeciętna dawka środka kontrastowego używanego podczas tomografii komputerowej może zawierać ponad 50 000 mg jodu.

Dla porównania:

zalecane dzienne spożycie jodu wynosi około 150–250 mikrogramów.

Różnica jest ogromna, ale jednorazowe podanie takiej ilości zwykle nie szkodzi osobie ze zdrową tarczycą i prawidłowo funkcjonującymi nerkami.

Dawki promieniowania rentgenowskiego – o czym warto pamiętać?

W przypadku badań obrazowych znaczenie ma nie tylko kontrast, ale także promieniowanie rentgenowskie.

Dawki promieniowania się kumulują.

Przykładowe dawki:

• RTG: 0,1–0,2 mSv,
• tomografia klatki piersiowej lub brzucha: 6–25 mSv,
• koronarografia: 9–15 mSv,
• ablacja lub zabiegi przezskórne na tętnicach wieńcowych: około 15 mSv,
• perfuzja izotopowa: nawet do 41 mSv.

Jeśli w krótkim czasie wykonuje się kilka badań, całkowita dawka promieniowania rośnie.

Dopuszczalne limity zależą między innymi od:

• wieku,
• rodzaju narażenia,
• napromienianego narządu.